در این نوشتار با بررسی برخی عوارض جوان زمین، فعالیت های نئوتکتونیکی و اثرات ثبت شده از این فعالیت ها در راستای سامانه گسلی قم- زفره، سعی شده تا نشانه ها و شواهدی پیرامون نرخ (Rate)، نوع و آرایش تغییر شکل های تکتونیکی به صورت کمی و کیفی مورد بررسی قرار گیرد. به کمک این بررسی ها نشان داده شده که این سامانه گسلی از یک سازوکار راستالغز راست گرد همراه با یک مؤلفه معکوس برخوردار است. همچنین با بررسی نتایج به دست آمده از محاسبه چندین شاخص مورفوتکتونیکی و تلفیق آن ها با سایر اطلاعات، میزان فعالیت تکتونیکی در چند حوضه انتخابی در راستای پهنه گسلی قم- زفره تعیین شده است.

به منظور تعیین میزان فعالیت تکتونیکی جوان هر منطقه می توان به کمک اندازه گیری های کمی، چشم اندازهای سطح زمین را بررسی و شاخص های مورفولوژیک را محاسبه کرد. از جمله مهم ترین عناصری که در طبیعت متاثر از فعالیت های زمین ساختی هستند، رودخانه ها و شبکه های زهکشی می باشند. در این مطالعه نیز به منظور بررسی سطح فعالیت تکتونیکی اخیر منطقه شیرگشت، 6 اندیس مورفومتریک شامل گرادیان طولی رودخانه ای (SL)، میزان کج شدگی حوضه (Af)، انتگرال هیپسومتری و نمودار هیپسومتری (Hi)، نسبت پهنای کف دره به ارتفاع دره (Vf)، نسبت شکل حوضه (Bs) و سینوسیته پیشانی کوهستان (J) اندازه گیری شده و نتایج آن با مطالعات لرزه خیزی بر روی گسل کلمرد در شمال بلوک طبس (ایران مرکزی) تلفیق شده است. به همین جهت در ابتدا بر روی مدل رقومی ارتفاعی Aster DEM با وضوح 30متر در محیط ArcGIS آماده سازی لازم صورت گرفته و 89 حوضه های آبریز و نیز طولانی ترین مسیر احتمالی عبور رودخانه برای هر حوضه استخراج گردیده و سپس اندیس های مورفومتریک مذکور اندازه گیری شده است. نتایج حاصل از اندازه گیری های صورت گرفته پس از تدقیق با بررسی صحرایی نشانگر فعالیت بالای تکتونیکی در ناحیه نونگ کوه، کوه پیرحاجت می باشد.گسل کلمرد نیز دارای فعالیت بعد از نئوژن می باشد. وقوع زلزله های 100 سال اخیر بر روی گسل های نام برده گواهی بر این مدعا می باشد.

لطفا برای مشاهده متن چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

سطح زمین و عوارض موجود در آن همواره تحت تاثیر فعالیت های تکتونیک تغییر پیدا می کند. درک این تغییرات و ارزیابی مقادیر آن در برنامه ریزیها و مدیریت محیطی بسیار حیاتی است. برای مشخص نمودن فعالیتهای تکتونیکی و تغییرات لندفرمهای سطح زمین شاخص های ژئومورفولوژیکی ابزارهای بسیار مناسبی هستند. بر این اساس، در این پژوهش از هفت شاخص ژئومورفولوژیک شامل شاخص گرادیان طولی رودخانه (SL)، شاخص سینوزیته جبهه کوهستان (SMF)، شاخص عدم تقارن حوضه آبریز (AF)، شاخص تقارن توپوگرافی معکوس (TSF)، شاخص سینوسی رودخانه اصلی (SMR)، شاخص انتگرال هیپسومتری (HI) و شاخص شکل حوضه (BS) استفاده شده است. مقدار بالای شاخص SL و تغییرات مقادیر این شاخص در طول نیمرخ رودخانه و همچنین شکست های متوالی در طول نیمرخ حاکی از فعالیت های تکتونیکی در دوره اخیر زمین شناسی در منطقه است. با این وجود، رودخانه اصلی حوضه خود در داخل یک گسل قرار گرفته است. مقدار شاخص SMF بالا که در بخش غربی حوضه به 1.2 رسیده حاکی از فعالیت های تکتونیک بویژه در بخش غربی است. مقدار شاخص عدم تقارن حوضه به حدود 19 (مقدار بسیار زیاد) می رسد به گونه ای که مساحت بخش غربی در حدود چهار برابر بخش شرقی است. شاخصهای منحنی و انتگرال هیپسومتریک حاکی از جوان بودن و بالا آمدگی حوضه بویژه در بخش غربی حوضه است. شاخص شکل حوضه درحدود 1 و شاخص سینوسی رودخانه 1.3 بوده که هر دو مقدار نسبتا بالایی را نشان می دهند. بررسی های کلی حوضه بر حسب شاخصهای مذکور حاکی از فعالیت های تکتونیکی در این منطقه است.

حوضه آبریز صدرآباد یکی از حوضه های آبریز شیرکوه بوده که در دامنه های غربی آن قرار دارد. این حوضه دارای گسل های متعدد بوده که به نظر در کواترنر فعالیت داشته و احتمالا موجب تغییر در سطوح رسوبهای جدید شده است. این پژوهش به دنبال بررسی عملکرد گسل ها در کواترنر با استفاده از هفت شاخص ژئومورفیک شامل گرادیان طول رودخانه، عدم تقارن حوضه آبریز، سینوزیته جبهه کوهستان، تقارن توپوگرافی معکوس زهکشی، پیچ و خم رودخانه اصلی، انتگرال هیپسومتریک و شکل حوضه است. یافته های پژوهش نشان می دهد که بر اساس شاخص های به کار گرفته شده در پلیو-کواترنر گسلها فعالیت داشته و تغییرات زیادی را در نیمرخ طولی رودخانه، بالا آمدگی کوه ها، شکل حوضه و تغییرات در سطح رسوب ها بوجود آورده اند. برای مثال، شاخص SL حاکی از تغییرات عمودی قابل توجه در نیمرخ طولی رودخانه اصلی بویژه در بخش های میانی حوضه دارد به گونه ای که مقدار آن در این بخش به حدود 750 می رسد. نیمرخ طولی رودخانه نیز چنین وضعیتی را نشان می دهد. شاخص Smr مقدار 8/1 را نشان می دهد. محاسبه شاخص Bs مقدار 1/2 را در حوضه صدرآباد نشان داد که بیانگر کشیدگی حوضه در اثر عملکرد گسل هاست. همچنین بررسی شاخص Itsf در 20 مقطع اندازه گیری شده در امتداد طول حوضه مقدار 27/0 را نشان داد که بیانگر عدم تقارن حوضه است. شاخص Smf برای جبهه کوهستان های شرقی مقدار 8/1 را نشان داد که مقدار بالایی به شمار می رود. نتایج مشاهدات زمینی نیز حاکی از تغییر در رسوبات آبرفتی کواترنر، تراورتن ها و بریدگی و شکستگی در امتداد نیمرخ طولی رودخانه می باشد.

منطقه مورد مطالعه در شمال غربی ارتفاعات تالش واقع شده است. فعالیت های کوه زایی در قسمت های مختلف ایران هنوز هم ادامه دارد. کوه های تالش نیز به عنوان بخشی از پیکره جغرافیایی ایران از این قاعده مستثنی نیست. بنابراین برای آگاهی از میزان فعالیت های نیروهای درونی و تکتونیکی در دامنه شمال غربی تالش از شاخص های ژئومرفیک نظیر سینوزیته جبهه کوهستان، نسبت پهنای کف دره به ارتفاع، شاخ گرادیان رودخانه و .... استفاده گردیده است. شاخص گرادیان رودخانه (SL)، در پانزده حوضه شمالغربی بین 88.5 تا 780.9 محاسبه شده است. جنوبشرقی منطقة با متوسط گرادیان 524.5 دارای گرادیان بیتشری نسبت به سایر بخش ها (ارتفاعات جنوب اردبیل و ارتفاعات شمال شرقی) ، از فعالیت تکتونیکی بیشتری برخوردار است. میزان سینوزیته رودخانه در پانزده حوضه بین 1 تا 1.6 می باشد که نشانه فعالیت تکتونیکی منطقه است. مقدار نسبت پهنای کف دره به ارتفاع آن در جنوب شرقی منطقه کمتر از دو بخش دیگر می باشد (0.64). این قسمت از بالاآمدگی بیشتری نسبت به سایر قسمت ها برخوردار است و دارای دره های تنگ تری است. جنوب شرقی منطقه باردار بودن Smf پائین (1.1 تا 1.5) از فعالیت تکتونیکی بیشتری نسبت به ارتفاعات شمال شرقی و ارتفاعات جنوب اردبیل برخوردار است. به طور کلی بررسی و مطالعه پارامترها و شاخصهای فوق نشان می دهد که منطقه مورد مطالعه از نظر تکتونیکی هنوز هم فعالیت دارد. اما در بخش جنوب شرقی منطقه این نیروها دارای شدت بیشتری نسبت به ارتفاعات جنوب اردبیل و ارتفاعات شمال شرقی منطقه است.

مخروطه افکنه ها از جمله اشکالی هستند که تحت تاثیر عوامل زمین ساختی و اقلیمی شکل می گیرند. این اشکال به تغییرات تکتونیکی بسیار حساس بوده و آثار آن را در خود ثبت می کنند. مخروط افکنه حاجی عرب به عنوان مطالعه موردی در جنوب دشت قزوین و در محل ورود رودخانه حاجی عرب به دشت تشکیل شده است. هدف از این پژوهش، بررسی تاثیر فعالیت های زمین ساختی بر ویژگی های مورفومتری و رسوب شناختی این مخروط افکنه است. برای دست یابی به این هدف، از تصاویر ماهواره IRS سال 2008 میلادی، عکس های هوایی 1:55000 سال 1335، عکس های هوایی 1:20000 سال 1346 و 1347 و عکس های هوایی 1:40000 سال 1379 استفاده شده است. علاوه بر این از نقشه های توپوگرافی رقومی شده و نقشه های زمین شناسی 1:100000 منطقه و همچنین با از طریق بازدیدهای میدانی، تاثیر این فعالیت ها بر روی خصوصیات مورفومتری مخروطه افکنه، همچون شکل، مساحت و محل رسوب گذاری آن و نیز تغییرات رسوبات در مقاطع طولی و عرضی آن مورد بررسی قرار گرفت. علاوه بر این از نیمرخ های طولی و عرضی، جهت بررسی نقش فعالیت های زمین ساختی در ایجاد پادگانه ها و بریدگی ها و نیز چندبخشی شدن مخروط افکنه استفاد گردید. نتایج نشان می دهد که بیشتر فعالیت های تکتونیکی در منطقه، مربوط به حرکات گسل ایپک و گسل جنوب اشتهارد است که در بالادست مخروطه افکنه حاجی عرب واقع شده و ویژگی های مورفومتری و رسوب شناسی این مخروطه افکنه را تحت تاثیر قرار داده است.

در این مطالعه، بر اساس پیوند نئوتکتونیک و توپوگرافی کنونی، فعالیت نئوتکتونیکی 38 زیرحوضه دارای میدان های نفتی و غیرنفتی جراحی - زهره، با استفاده از شاخص های ژئومورفیک SL، S، RA، HI، BS، و AF ارزیابی شد. نتایج نشان می دهد فعالیت نئوتکتونیکی نیمه شرقی بیشتر و 12.2، 34.5، و 53.2 درصد حوضه به ترتیب در کلاس های یک تا سه قرار دارند. سرانجام، با روی هم قراردادن لایه نهایی نئوتکتونیک و لایه نفتی مشخص شد که هیچ میدان نفتی در مناطقی با نئوتکتونیک بالا وجود ندارد، اما 61.6 درصد در مناطقی با فعالیت کم قرار گرفته اند. بنابراین، چون میزان زیاد نئوتکتونیک باعث فرار و دگرریخت شدن تله های نفتی می شود و نیز مقداری فعالیت نئوتکتونیک برای تشکیل ساختارهای جدید و جای گیری تله ها لازم است، می توان استنباط کرد که بیشترین میدان ها در مناطقی است که هم نئوتکتونیک برای شکل گیری نفت گیرها وجود دارد هم میزان آن باعث فرارنکردن تله های نفتی شده است.